Trong những năm đầu đời, trẻ trải qua giai đoạn phát triển nhanh chóng về cả thể chất lẫn thần kinh. Não bộ, hệ vận động và các kỹ năng nhận thức hình thành song song và chịu ảnh hưởng lớn từ dinh dưỡng. Trong số các vi chất cần thiết cho sự phát triển này, sắt là một yếu tố đặc biệt quan trọng nhưng lại thường bị xem nhẹ hoặc hiểu chưa đầy đủ. Không chỉ liên quan đến tăng trưởng thể chất, sắt còn đóng vai trò sâu sắc đối với hành vi, khả năng tập trung và sự ổn định cảm xúc của trẻ nhỏ.
Vai trò sinh lý của sắt trong cơ thể trẻ
Sắt là thành phần thiết yếu tham gia vào quá trình tạo hemoglobin – protein trong hồng cầu có nhiệm vụ vận chuyển oxy đến các mô và cơ quan. Não bộ là cơ quan tiêu thụ lượng oxy lớn, đặc biệt trong giai đoạn phát triển nhanh của trẻ nhỏ. Khi lượng sắt trong cơ thể không đủ, khả năng cung cấp oxy cho não có thể bị ảnh hưởng, từ đó tác động đến hoạt động của hệ thần kinh trung ương.
Ngoài vai trò vận chuyển oxy, sắt còn tham gia vào quá trình hình thành myelin – lớp bao bọc các sợi thần kinh giúp dẫn truyền tín hiệu nhanh và chính xác. Myelin hoàn thiện tốt giúp trẻ phản ứng nhanh hơn với kích thích, điều phối vận động và duy trì sự tập trung tốt hơn trong các hoạt động hàng ngày.
Sắt và sự phát triển não bộ trong những năm đầu đời
Giai đoạn từ sơ sinh đến khoảng 3 tuổi được xem là “thời kỳ vàng” của phát triển não bộ. Trong thời gian này, các kết nối thần kinh được hình thành với tốc độ cao, đòi hỏi nguồn vi chất ổn định, trong đó có sắt. Nếu thiếu sắt trong giai đoạn này, một số quá trình phát triển thần kinh có thể bị ảnh hưởng, và hậu quả có thể kéo dài ngay cả khi tình trạng thiếu hụt được cải thiện sau đó.
Các nghiên cứu nhi khoa cho thấy, thiếu sắt kéo dài ở trẻ nhỏ có thể liên quan đến sự chậm trễ trong phát triển nhận thức, khả năng học hỏi và điều chỉnh hành vi. Điều này không có nghĩa là mọi trẻ thiếu sắt đều gặp vấn đề nghiêm trọng, nhưng nó cho thấy vai trò nền tảng của sắt đối với sự phát triển thần kinh khỏe mạnh.
Ảnh hưởng của sắt đến hành vi và cảm xúc của trẻ
Hành vi của trẻ nhỏ phản ánh trực tiếp trạng thái sinh lý bên trong cơ thể. Khi não bộ không được cung cấp đủ oxy và năng lượng do thiếu sắt, trẻ có thể biểu hiện ra bên ngoài bằng các dấu hiệu như dễ cáu gắt, mệt mỏi, khó ngủ hoặc kém linh hoạt trong phản ứng. Một số trẻ thiếu sắt có thể trở nên ít hứng thú với các hoạt động xung quanh, giảm tương tác hoặc ngược lại là dễ kích động hơn bình thường. Những biểu hiện này thường không đặc hiệu và dễ bị nhầm lẫn với tính cách hoặc giai đoạn phát triển của trẻ, khiến cha mẹ khó nhận ra nguyên nhân tiềm ẩn từ dinh dưỡng.
Sắt và khả năng tập trung của trẻ nhỏ
Khả năng tập trung của trẻ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm sự trưởng thành của hệ thần kinh, giấc ngủ, môi trường sống và dinh dưỡng. Sắt đóng vai trò hỗ trợ dẫn truyền tín hiệu thần kinh, giúp các vùng não phối hợp nhịp nhàng hơn trong quá trình xử lý thông tin. Khi thiếu sắt, sự dẫn truyền này có thể kém hiệu quả hơn, khiến trẻ dễ xao nhãng, khó duy trì sự chú ý trong các hoạt động phù hợp với lứa tuổi. Ở trẻ lớn hơn, điều này có thể biểu hiện bằng việc khó ngồi yên, giảm khả năng tập trung khi chơi hoặc học các kỹ năng mới.
Khi nào trẻ có nguy cơ thiếu sắt cao hơn?
Trẻ sơ sinh thường có một lượng sắt dự trữ từ giai đoạn bào thai, nhưng lượng dự trữ này giảm dần sau khoảng 4–6 tháng tuổi. Trong khi đó, nhu cầu sắt tăng nhanh do tốc độ tăng trưởng cao. Trẻ sinh non, trẻ có cân nặng lúc sinh thấp, trẻ bước vào giai đoạn ăn dặm nhưng khẩu phần chưa cân đối hoặc trẻ có rối loạn tiêu hóa kéo dài có thể có nguy cơ thiếu sắt cao hơn. Việc nhận biết sớm nguy cơ thiếu sắt giúp cha mẹ có thể điều chỉnh chế độ ăn hoặc tham khảo ý kiến chuyên môn kịp thời, tránh những ảnh hưởng lâu dài đến phát triển thần kinh và hành vi của trẻ.
Bổ sung sắt cho trẻ như thế nào là phù hợp?
Sắt có thể được cung cấp thông qua nhiều nguồn khác nhau, bao gồm sữa mẹ, sữa công thức, thực phẩm ăn dặm và các thực phẩm giàu sắt tự nhiên. Tuy nhiên, khả năng hấp thu sắt ở trẻ nhỏ phụ thuộc rất lớn vào tình trạng tiêu hóa và cách kết hợp thực phẩm. Việc bổ sung sắt cần dựa trên độ tuổi, nhu cầu thực tế và hướng dẫn của chuyên gia y tế. Cha mẹ không nên tự ý bổ sung sắt liều cao khi chưa có chỉ định, vì thừa sắt cũng có thể gây ảnh hưởng không mong muốn đến hệ tiêu hóa và chuyển hóa của trẻ.
Vai trò của dinh dưỡng cân bằng và dễ hấp thu
Sắt chỉ phát huy tốt vai trò của mình khi được hấp thu hiệu quả và phối hợp hài hòa với các dưỡng chất khác như protein, vitamin và chất béo. Một chế độ dinh dưỡng cân bằng, phù hợp với sinh lý tiêu hóa của trẻ giúp cơ thể sử dụng sắt hiệu quả hơn, từ đó hỗ trợ phát triển não bộ, hành vi và khả năng tập trung một cách tự nhiên. Trong thực hành nuôi dưỡng, nhiều gia đình lựa chọn các giải pháp dinh dưỡng được nghiên cứu để phù hợp với khả năng hấp thu của trẻ nhỏ, nhằm hỗ trợ phát triển toàn diện trong những năm đầu đời.
Sắt không chỉ là vi chất liên quan đến máu và tăng trưởng thể chất, mà còn giữ vai trò quan trọng đối với hành vi, khả năng tập trung và sự phát triển thần kinh của trẻ nhỏ. Việc đảm bảo trẻ được cung cấp đủ sắt thông qua chế độ dinh dưỡng phù hợp, dễ hấp thu và an toàn là nền tảng giúp trẻ phát triển ổn định cả về thể chất lẫn tinh thần. Cha mẹ nên theo dõi sự phát triển của con một cách toàn diện, kết hợp quan sát hành vi, giấc ngủ và khả năng tập trung, đồng thời tham khảo ý kiến chuyên môn khi có nghi ngờ về tình trạng thiếu vi chất, để đưa ra những điều chỉnh phù hợp và kịp thời.
**Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin tham khảo. Việc chẩn đoán và bổ sung sắt cho trẻ cần được thực hiện theo tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế, đặc biệt với trẻ nhỏ và trẻ có bệnh lý nền.
